УДИРДАХ ДАРГАД МЭДЭГДЭЛГҮЙГЭЭР АЛБА ХААГЧИЙН БИЕД БОЛОН БАЙР, ӨРӨӨНД НЭГЖЛЭГ ХИЙХИЙГ ХОРИГЛОХООР ЗОХИЦУУЛСАН

Цагдаагийн албаны тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийн талаар Цагдаагийн ерөнхий газрын Хуулийн хэлтсийн ахлах мэргэжилтэн, цагдаагийн дэд хурандаа Б.Цэнгэлбаяртай ярилцлаа.

-Цагдаагийн албаны тухай хууль 2013 онд батлагдан хэрэгжиж эхэлсэн. Гэтэл яагаад шинэчлэн найруулж батлах болов гэдэгт тайлбар өгнө үү?

-Ер нь 1992 оны Үндсэн хуулийг дагаж 1993 онд Цагдаагийн байгууллагын тухай хууль анх батлагдан, 1994 оноос хүчин төгөлдөр хэрэгжиж эхэлсэн. Энэ хууль хүчин төгөлдөр мөрдөгдөх 20 жилийн хугацаандаа цагдаагийн байгууллагын үйл ажиллагаа, хэм хэмжээнд маш сайн үйлчилсэн гэж судлаачид болон цагдаагийн алба хаагчид үздэг. Харин нийгэм, эдийн засгийн байдал, хууль эрх зүйн шинэчлэл, олон улсын эрх зүйн чиг хандлагын хүрээнд Цагдаагийн албаны тухай хуулийг 2013 онд УИХ-аас баталж, 2014 оны нэгдүгээр сарын 1-ээс хүчин төгөлдөр мөрдөгдсөн. Энэ үед Цагдаагийн албаны тухай хуулийн төслийг, Хууль сахиулагчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн төсөлтэй хамт өргөн мэдүүлсэн боловч албаны хууль батлагдаад, эрх зүйн байдлын тухай хууль батлагдаагүй. Ингээд цагдаагийн байгууллагын үйл ажиллагаатай холбоотой асуудлыг Төрийн албаны тухай хууль болон Хөдөлмөрийн тухай хууль, цагдаагийн байгууллагын үйл ажиллагааны буюу хөдөлмөрийн дотоод журмаар өнөөдрийг хүртэл зохицуулж байна.

Иймд цагдаагийн албаны үйл ажиллагааг шуурхай, үр дүнтэй зохион байгуулах, цагдаагийн алба хаагчийг үр бүтээлтэй, тогтвор суурьшилтай ажиллах нөхцөл боломжийг бүрдүүлэх, хүний эрх, эрх чөлөөг дээдлэн хүндэтгэх, зөвхөн албаны чиг үүргээ хэрэгжүүлэх зорилгоор зайлшгүй тохиолдолд хуулиар зөвшөөрөгдсөн хүрээнд хүний эрх, эрх чөлөөнд халддаг байх болон хуулийг хэрэгжүүлэх явцад гарч буй бусад хүндрэл бэрхшээлийг арилгах зорилгоор Цагдаагийн албаны тухай хуулийн төслийн шинэчилсэн найруулгын төслийг боловсруулж УИХ-д өргөн мэдүүлж чуулганы нэгдсэн хуралданаар хэлэцэхийг дэмжиж, хуулийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгэж байна.

-Шинээр ямар эрх зүйн зохицуулалтууд орсон бэ?

Цагдаагийн алба хаагчийн үйл ажиллагаатай холбоотой эрх зүйн зохицуулалтыг хоёр бүлэгт заасан. Хуулийн төсөлд цагдаагийн алба хаагчийн өдөр тутмын үйл ажиллагаанд хэрэгжүүлдэг гэмт хэрэг, зөрчилтэй тэмцэх, нийтийн хэв журам хамгаалах, олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах үндсэн чиг үүргээ хэрэгжүүлэхэд зайлшгүй гүйцэтгэдэг бичиг баримт шалгах, үзлэг хийх, тээврийн хэрэгслийг зогсоож шалгах, биеийн хүч, галт зэвсэг, тусгай хэрэгсэл хэрэглэх, бусдын орон байранд нэвтрэн орох зэрэг урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагааг гүйцэтгэх үндэслэл, журмыг тодорхойлон, цагдаагийн алба хаагч эдгээр ажиллагааг зөвхөн хуульд заасан хүрээнд гүйцэтгэдэг байхаар тусгасан.
Тухайлбал, цагдаагийн үйл ажиллагааны үед хүний эрхийг хамгаалах зохицуулалтыг бий болгож, зөвхөн тунхаглалын шинжтэй бус, хэм хэмжээ тогтоож үүрэг болгосон, түүнийг зөрчсөн бол хариуцлага тооцдог байхаар тусгана.

-Тэгвэл алба хаагчдын баталгаатай холбоотой ямар заалтуудыг тусгаж өгсөн бэ?

-2013 оны хуульд байсан тодорхой баталгаануудыг бол энэ хуулийн төсөлд уламжилж авч үлдсэн. Тухайлбал, алба хаагч албан үүргээ гүйцэтгэж яваад амь насаа алдсан тохиолдолд ар гэрт нь 10 жилийн хугацаанд нэг сарын үндсэн цалинтай тэнцэх тэтгэмжийг олгох, аймгийн төвөөс бусад суманд таван жил болон түүнээс дээш хугацаагаар тасралтгүй ажилласан алба хаагчид 30 сарын цалинтай тэнцэх хэмжээний нэг удаагийн тэтгэмж олгох зэрэг зохицуулалт явж байгаа. Алба хаагчийн баталгааг улс төр, нийгэм, эдийн засаг, хууль зүйн баталгаа гэж тусгаж өгсөн. Тухайлбал улс тарийн баталгаанд алба хаагчийг улс төрийн үйл ажиллагаанд хуульд заасан албан үүргээс нь гадуур дайчлах, оролцуулахыг хориглох, үйл ажиллагаандаа улс төрийн намын бэлэг тэмдэг агуулсан эд зүйл, техник хэрэгсэл ашиглахгүй байх гэх мэт.

Хууль зүйн баталгаатай холбоотойгоор хуулиар олгодог чиг үүргээс бусад үүрэг гүйцэтгэхийг хориглох, алба хаагч албан үүргээ зохих ёсоор гүйцэтгэснээс үүссэн хохирлыг хариуцахгүй байх, албан үүргээ гүйцэтгэх явцад гаргасан алдааны улмаас учирсан хохирлыг Засгийн газар хариуцах гэх мэтчилэн баталгаануудыг оруулж өгсөн. Мөн цагдаагийн алба хаагчийг албан үүрэг биелүүлсэнтэй холбогдуулан төрийн эрх бүхий байгууллагаас шалгах тохиолдолд шууд удирдах даргад нь урьдчилан мэдэгдэр, хуульд зааснаас бусад тохиолдолд цагдаагийн алба хаагчийг ажлаас чөлөөлөх, халах, өөр ажил, албан тушаалд шилжүүлэхийг хориглох, удирдах даргад нь мэдэгдэлгүйгээр баривчлах, цагдан хорих, биед нь болон орон байр, өрөө тасалгаанд нэгжлэг хийхийг хориглосон зохицуулалтыг оруулсан.
Нийгмийн баталгаанд гэвэл эргүүл, харуул, жижүүрээр ажилласан алба хаагчдыг нэг жилийг 1.3 жилээр тооцдог байсан бол онц чухал объект, албадан саатуулах, эрүүлжүүлэх, замын хөдөлгөөний зохицуулалт зэрэгт ажиллаж буй алба хаагчдын ажилласан нэг жилийг 1.3 жилээр, нууцалбал зохих албанд гүйцэтгэх ажилтнаар ажилласан нэг жилийг 1.4 жилээр тооцох, алба хаагчийн эрүүл мэндийг хамгаалах зорилгоор эрүүл мэндийн үзлэгт жил бүр хамруулах, албан үүргээ гүйцэтгэх явцад эрүүл мэнд нь хохирсон бол эмнэлгийн байгууллагаар үнэ төлбөргүй эмчлүүлэх зэрэг шинэ зохицуулалтыг тусгаж өгсөн.

-Иргэдэд чиглэсэн, иргэд рүү хандсан ямар өөрчлөлтүүд байгаа бол?

Цагдаагийн алба хаагч бусдад шаардлага тавих, тээврийн хэрэгсэл зогсоож шалгах зэрэг үйл ажиллагаа явуулахдаа ямар үндэслэлээр үүрэг гүйцэтгэж байгаа, хүний эрх, эрх чөлөөнд халдахаа ямар эрх зүйн үндэслэлээр хийж байгааг хуульчилж өгснөөр иргэд “миний эрх эрх чөлөөг зөрчлөө, алба хаагчийн буруутай үйл ажиллагаа” гэдэг гомдол буурах болов уу. Эргээд хууль зүйн талаас авч үзвэл алба хаагч хуулийн дагуу үүргээ гүйцэтгэсэн бол хариуцлага хүлээхгүй байх, энэ нь алба хаагчийн албандаа итгэх хандлага дээшилж, иргэдэд ч ойлгомжтой болох байх гэж харж байгаа.

-Алба хаагчийн амралт бага, ажлын цаг урт байгаа зэрэгтэй холбоотой асуудал, гомдол санал гардаг. Шинэ хуулийн төсөлд үүнийг хэрхэн зохицуулж өгсөн бэ?

-Өнөөдрийн байдлаар цагдаагийн алба хаагчид Хөдөлмөрийн тухай хуулийн дагуу ээлжийн амралтаа эдэлж байна. Цагдаагийн албаны тухай хууль батлагдсан тохиолдолд гэмт хэрэгтэй тэмцэх, нийтийн хэв журам хамгаалах, олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах чиг үүрэг бүхий алба хаагчид хоёр жил тутамд 3 өдрийн нэмэлт, бусад алба хаагчид таван жил тутамд 3 өдрийн нэмэлт амралт эдэлдэг болно. Харин ажлын зайлшгүй шаардлагаар нэмэгдэл амралтаа биеэр бүрэн эдэлж чадаагүй цагдаагийн алба хаагчид түүний зөвшөөрснөөр эдлээгүй хоног тутамд үндсэн цалинг хоёр дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээний мөнгөн урамшуулал авах зохицуулалт тусгаж өгсөн.

-Цагдаагийн алба хаагчийн цол олгоход ямар зохицуулалт хийсэн бэ?

-Одоогийн мөрдөж байгаа хуулиар бол албан тушаалын цол эдлэхээр зохицуулсан. Харин шинэ хуулийн төсөлд цолыг ажилласан жил, ажлын үр дүн, албан тушаал аль алийг нь харгалзан үзэхээр байгаа. Тухайлбал: бүх цолд хугацааг заасан. Дэслэгчээс ахлах дэслэгч хүртэл гурван жил, ахлах дэслэгчээс ахмад хүртэл гурван жил гэх мэт. Хуучин Цагдаагийн байгууллагын тухай хуульд байсан хугацаануудыг оруулсан. Цагдаагийн байгууллага бага, дунд, ахлах гэсэн цолтой байх, цагдаагийн ерөнхий газрын удирдлага цэргийн дээд цолтой байхаар хуульд тусгасан.

-Алба хаагчийн сахилга, хариуцлагыг яаж зохицуулсан бэ, шинэ хуулийн төсөлд?

-Одоо бол сахилга, хариуцлагын зөрчил гаргасан цагдаагийн алба хаагчид Төрийн албаны тухай хуулиар сахилгын шийтгэл ногдуулж байна. Шинэ хуулийн төсөлд цагдаагийн алба хаагчид сахилгын 8 төрлийн шийтгэл оногдуулахаар заасан. Энэ нь тухайн алба хаачийн сахилга, хариуцлагыг сайжруулах зорилготой, гарсан зөрчлийн хүнд, хөнгөн, давтан зэргийг харгалзаж оновчтой шийтгэлийг ногдуулахаар заасан.

-Цагдаагийн байгууллагын бүтцийн талаар хэрхэн тусгасан байгаа вэ?

Хуулийн төсөлд цагдаагийн байгууллагын удирдлага, бүтэц зохион байгуулалтын бүтцийг нэгдмэл, төвлөрсөн удирдлагатай байх зарчимд нийцүүлэн уян хатан тодорхойлж, удирдлагыг нь томилох чөлөөлөх, тэдгээрийн ажлаа хариуцан тайлагнах журмыг Монгол Улсын яамны эрх зүйн байдлын тухай, Засгийн газрын агентлагийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд заасан нийтлэг журамд нийцүүлсэн.

Цагдаагийн байгууллага нь цагдаагийн төв байгууллага, түүний харьяа алба, нэгж, нутаг дэвсгэр хариуцсан цагдаагийн байгууллагаас бүрдэх ба үндсэн чиг үүргээ хэрэгжүүлэх төрөлжсөн болон үндэстэн дамнасан, зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй тэмцэх чиглэлээр мөрдөх, гүйцэтгэх ажил явуулах албатай байх боломжтой.
Мөн нутаг дэвсгэр хариуцсан цагдаагийн байгууллагын бүтэц, орон тоог цагдаагийн төв байгууллагын дарга батлана.